|
از ماشین بخار تا هوش مصنوعی دکتر مازیار فرهمند عضو شورای سردبیری راه توده |
|
نگاهی به انقلابهای بزرگ تاریخ، دستاوردهای اجتماعی آنها و تضاد میان پیشرفت فناوری و مناسبات مالکیت سرمایهداری.
بشریت در آستانه تحولی تاریخی قرار گرفته است، تحولی که از نظر گستردگی و پیامدهای آن، شاید بتوان با انقلاب صنعتی، انقلاب کبیر فرانسه در سال ۱۷۸۹، انقلاب اکتبر روسیه در سال ۱۹۱۷ و انقلاب دیجیتال مقایسهاش کرد. هر یک از این تحولات، جهان را به شکلی بنیادین دگرگون کردند: انقلاب صنعتی کارآیی نیروهای مولده را چندین برابر افزایش داد؛ انقلاب فرانسه پایههای نظام فئودالی را به لرزه درآورد؛ انقلاب اکتبر مناسبات مالکیت سرمایهداری را به چالش کشید و اینترنت، شیوه تولید، انتشار و دسترسی به دانش را در سراسر جهان متحول ساخت. تمام این انقلابها دستاوردهای اجتماعی بزرگی به همراه داشتند، اما در عین حال با تضادها، کشمکشها، بحرانهای اجتماعی و اشکال تازهای از سلطه و سرکوب نیز همراه بودند. اکنون هوش مصنوعی در حال گشودن فصل تازهای از تاریخ است؛ فصلی که در آن ماشینها دیگر تنها جایگزین نیروی عضلانی انسان نمیشوند، بلکه بهتدریج بخش فزایندهای از فعالیتهای فکری او را نیز بر عهده میگیرند و حتی جایگاه خود انسان را در فرایند تولید به چالش میکشند. پرسش تاریخی این است که آیا پیشرفت فناوری سرانجام انسان را از کار طاقت فرسا رها خواهد کرد، یا در جامعهای که هر روز ثروتمندتر و مولدتر میشود، انسانها به موجوداتی زائد و پرهزینه در نظام مبتنی بر مناسبات سرمایهداری تبدیل خواهند شد؟
انقلاب صنعتی: ماشین جای نیروی عضلانی انسان را میگیرد
با تکامل ماشین بخار به دست جیمز وات از دهه ۱۷۶۰ میلادی، دگرگونی بنیادینی در شیوه تولید آغاز شد. کارخانهها، دستگاههای مکانیکی بافندگی، راهآهن و بعدها ماشینآلات برقی، بهرهوری نیروی کار انسان را چندین برابر کردند. تولید انبوه، کاهش هزینههای تولید، گسترش شبکههای حملونقل و افزایش تدریجی رفاه مادی از مهمترین دستاوردهای بلندمدت این انقلاب بودند. اما صنعتیشدن در مراحل نخست خود با کار کودکان، روزهای کاری دوازده تا شانزدهساعته و شرایط فاجعهبار زندگی کارگران همراه بود. تنها در نتیجه مبارزات اتحادیههای کارگری، جنبشهای اجتماعی و اصلاحات سیاسی بود که محدودیت ساعات کار، قوانین حمایت از کارگران و نظامهای تأمین اجتماعی بهتدریج و طی قرنها شکل گرفتند. یکی از شاخصهای پیشرفت صنعتی، پزشکی و اجتماعی در دوران معاصر، افزایش چشمگیر امید به زندگی است. میانگین امید به زندگی در جهان از حدود ۳۲ سال در سال ۱۹۰۰ به ۷۳٫۲ سال در سال ۲۰۲۳ رسید. پیشرفت پزشکی، بهبود تغذیه، بهداشت عمومی و گسترش خدمات درمانی نقش اساسی در این تحول داشتند. درس تاریخی روشن این است که ماشینها امکانات مادی تولید ثروت را فراهم کردند، اما بهرهمندی کارگران و اکثریت جامعه از این ثروت، نه هدیه صاحبان سرمایه، بلکه حاصل مبارزات طولانی اجتماعی بود.
انقلاب فرانسه: تبدیل رعیت به شهروند
انقلاب کبیر فرانسه در سال ۱۷۸۹ بنیانهای سیاسی و حقوقی نظام فئودالی را متزلزل کرد. در چهارم آگوست ۱۷۸۹، مجلس ملی فرانسه لغو امتیازات فئودالی را تصویب کرد و در ٢۶ آگوست همان سال، اعلامیه حقوق بشر و حقوق شهروند منتشر شد. برابری در برابر قانون، آزادی بیان، حاکمیت مردم و این اندیشه که مشروعیت قدرت سیاسی باید از اراده جامعه سرچشمه بگیرد، نه از تبار اشرافی یا حق الهی پادشاهان، به اصول بنیادین جهان مدرن تبدیل شدند. شکلگیری ساختارهای نوین اداری و معرفی نظام متریک در سال ۱۷۹۵ نیز از دستاوردهای این دوران بود. با این همه، زنان همچنان تا حد زیادی از حقوق سیاسی محروم ماندند. بردهداری که در سال ۱۷۹۴ لغو شده بود، در سال ۱۸۰۲ به فرمان ناپلئون دوباره برقرار شد. انقلاب همچنین با دوران وحشت، خشونت سیاسی و سرکوب همراه بود. با وجود این تناقضها، انقلاب فرانسه اندیشه سیاسی جهان را برای همیشه دگرگون ساخت. پیام اصلی آن این بود که جایگاه انسان در جامعه نباید با تولد و تبار او تعیین شود، بلکه باید بر پایه حقوق برابر شهروندی استوار باشد. البته تحقق عملی این آرمان همچنان به مبارزات اجتماعی و سیاسی بیشتری نیاز داشت.
انقلاب اکتبر: تلاشی برای برپایی نظمی نوین در جامعه
انقلاب اکتبر روسیه در سال ۱۹۱۷ از مطالبات سیاسی انقلاب فرانسه فراتر رفت و اصل مالکیت خصوصی بر ابزارهای اصلی تولید را نیز به چالش کشید. زمینهای بزرگ کشاورزی مصادره شدند و صنایع مهم و بانکها به مالکیت دولت درآمدند. هدف اعلامشده این بود که اقتصاد بهجای سود خصوصی، در خدمت نیازهای اجتماعی قرار گیرد. در دهههای بعد، اتحاد جماهیر شوروی از جامعهای عمدتاً کشاورزی به یکی از قدرتهای بزرگ صنعتی و علمی جهان تبدیل شد. گسترش آموزش عمومی، سوادآموزی، خدمات درمانی، آموزشهای تخصصی و افزایش مشارکت زنان در فعالیتهای اقتصادی از مهمترین دستاوردهای اجتماعی این دوران بودند. در سرزمینهایی که بعدها اتحاد شوروی را تشکیل دادند، میزان باسوادی جمعیت بالای ۹ سال از ۲۴ درصد در سال ۱۸۹۷ به ۸۱٫۲ درصد در سال ۱۹۳۹ افزایش یافت. این رقم در میان زنان از ۱۲٫۴ درصد به ۷۲٫۶ درصد رسید. روسیه شوروی در سال ۱۹۱۸ قوانین جدید خانواده را تصویب کرد که برابری حقوقی زنان و مردان، ازدواج مدنی و تسهیل طلاق را به رسمیت میشناخت. امری که در آن دوران به هیچ وجه امر بدیهی نبود. با این حال، این دستاوردهای علمی و اجتماعی با حاکمیت تکحزبی، سرکوب سیاسی، اشتراکیسازی اجباری کشاورزی و محدودیت آزادیهای فردی و مدنی همراه بودند. انقلاب اکتبر از این رو تجربهای تاریخی با دو چهره متفاوت بر جای گذاشت: از یک سو نشان داد که مناسبات مالکیت اقتصادی تغییرناپذیر نیستند و سرمایهگذاری گسترده عمومی میتواند تحولات عظیم اجتماعی ایجاد کند؛ از سوی دیگر آشکار ساخت که مالکیت اجتماعی بر ابزار تولید، بهتنهایی تضمینکننده دموکراسی و حق تعیین سرنوشت مردم نیست.
انقلاب دیجیتال: دانش مرزها را درمینوردد
با پیدایش اینترنت، انقلاب دیگری آغاز شد که اهمیت اجتماعی آن را بهسختی میتوان دستکم گرفت. از دل شبکههای پژوهشی دانشگاهی و پروژههای علمی با بودجه عمومی، زیرساختی جهانی برای ارتباطات پدید آمد. توسعه شبکه جهانی وب به دست تیم برنرز لی از سال ۱۹۸۹، تبادل اطلاعات در سراسر جهان را به شکلی تعیینکننده آسان کرد. برای نخستین بار، میلیاردها انسان توانستند تقریباً بدون تأخیر زمانی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، یافتههای علمی را به اشتراک بگذارند و در فاصله هزاران کیلومتر با یکدیگر همکاری کنند. دانشنامههای دیجیتال، پایگاههای داده علمی، نرمافزارهای آزاد، آموزش اینترنتی و همکاریهای بینالمللی پژوهشی از برجستهترین دستاوردهای اجتماعی این انقلاب هستند. بر اساس آمار اتحادیه بینالمللی مخابرات، در سال ۲۰۲۶ حدود ۶٫۳ میلیارد نفر، معادل تقریباً ۷۶ درصد جمعیت جهان، از اینترنت استفاده میکردند، یعنی هنوز هم نزدیک به دو میلیارد انسان همچنان از دسترسی به آن محروم هستند. این فناوری از ظرفیتی عظیم برای دموکراتیزهکردن دانش برخوردار است. دانش برخلاف بسیاری از کالاهای مادی، میتواند تقریباً بدون محدودیت میان انسانها تقسیم شود، بیآنکه از دارایی یا دانش فرد نخست کاسته شود. اما فناوریای که در آغاز با هدف ارتباط و تبادل آزاد اطلاعات گسترش یافت، اکنون بیش از پیش تحت سلطه شمار محدودی از شرکتهای قدرتمند قرار گرفته است. غولهای فناوری، بخشهای مهمی از مسیرهای ارتباطی، دادهها، تبلیغات و دسترسی به بازارها را کنترل میکنند. توجه انسان به کالا تبدیل شده، اطلاعات شخصی او ارزش اقتصادی یافته و الگوریتمها بر تصمیمگیریهای اجتماعی و سیاسی تأثیر میگذارند. اینترنت نشان میدهد که دانش میتواند ثروتی مشترک و جهانی باشد، اما تجاریسازی آن نیز ثابت میکند که آزادی فناوری لزوماً به معنای آزادی اقتصادی و سیاسی نیست.
هوش مصنوعی: ماشینها کار فکری انسان را نیز بر عهده میگیرند
اگر انقلاب صنعتی عمدتاً کار دستی را دگرگون کرد و بازدهی قدرت عضلانی انسان را چندین برابر ساخت و اینترنت انتشار اطلاعات را متحول کرد، هوش مصنوعی اکنون وارد قلمرویی شده است که تا پیش از این عمدتاً در انحصار تواناییهای ذهنی انسان بود. تحلیل، زبان، برنامهریزی، استدلال و حل منطقی مسائل، دیگر صرفاً فعالیتهایی انسانی نیستند. این تحول تنها کارگران صنعتی را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه برنامهنویسان، مترجمان، حقوقدانان، کارکنان اداری و بسیاری از مشاغل دانشگاهی و تخصصی را نیز دربرمیگیرد. بر اساس تحلیل صندوق بینالمللی پول در سال ۲۰۲۴، حدود ۴۰ درصد مشاغل جهان به درجات مختلف در معرض تأثیر هوش مصنوعی قرار دارند. این رقم در اقتصادهای پیشرفته به حدود ۶۰ درصد میرسد. هوش مصنوعی میتواند هم جایگزین برخی فعالیتهای انسانی شود و هم توانایی و بهرهوری انسان را افزایش دهد. امکانات اجتماعی این فناوری عظیماند: کمک در تشخیص دقیقتر بیماریها، تسریع تحقیقات دارویی، آموزش متناسب با نیازهای فردی، مدیریت کارآمدتر زمان، اکتشافات علمی و رهایی انسان از فعالیتهای یکنواخت، خطرناک و فرساینده. برای نخستین بار، چشمانداز جامعهای قابل تصور شده است که در آن بخش فزایندهای از کار با صرف زمان بسیار کمتری از نیروی انسانی انجام شود. اما درست در همین نقطه، تضادی بنیادین آشکار میشود: در نظام اقتصادیای که درآمد و امنیت اجتماعی اکثریت مردم به اشتغال وابسته است، رهایی از کار میتواند همزمان به معنای از دست رفتن وسیله امرار معاش باشد. ماشین میتواند انسان را از زحمت کار برهاند، اما مناسبات موجود مالکیت و توزیع ثروت ممکن است همین امکان رهاییبخش را به تهدیدی علیه موجودیت اقتصادی او تبدیل کنند. در چنین شرایطی، انسان بهجای آنکه از کار طاقتفرسا آزاد شود، از شغل و درآمد خود محروم میشود.
تمرکز سرمایه و جهانی ثروتمندتر، اما نابرابرتر
بورژوازی کلاسیک که زمانی با مالکیت، کارآفرینی و استقلال اقتصادی شناخته میشد، بهتدریج در حال تغییر ماهیت تاریخی خود است. اقتصاد پلتفرمی، قدرت اقتصادی را به سوی شرکتهایی سوق میدهد که زیرساختهای دیجیتال، دادهها، الگوریتمها و راههای دسترسی به بازار را در اختیار دارند. شرکتهای کوچک و متوسط در برخی بخشهای اقتصادی با فشار شدید رقابتی روبهرو میشوند، هرچند فناوریهای جدید همزمان فرصتهای تازهای نیز برای فعالیت اقتصادی ایجاد میکنند. کارل مارکس در قرن نوزدهم، این روند تمرکز و انباشت قدرت سرمایه را توضیح داده بود. آنچه در گذشته عمدتاً در کارخانهها و بانکها رخ میداد، امروز مراکز داده، شبکههای دیجیتال و هوش مصنوعی را نیز دربرگرفته است. بشریت اکنون از ظرفیت تولیدی بیسابقهای برخوردار است، اما ثروت اجتماعی همچنان بهشدت نابرابر توزیع میشود. بر اساس گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۲، در سال ۲۰۲۱: ثروتمندترین ۱۰ درصد جمعیت جهان حدود ۷۶ درصد کل ثروت خالص جهان را در اختیار داشتند. نیمه فقیرتر جمعیت جهان تنها مالک ۲ درصد این ثروت بود. ثروتمندترین یک درصد جمعیت جهان بهتنهایی حدود ۳۸ درصد ثروت جهانی را در اختیار داشت. این ارقام نشان میدهند که افزایش بهرهوری و رشد اقتصادی، بهخودیخود به عدالت اجتماعی منجر نمیشوند. تولید ثروت بیش از هر زمان دیگری ماهیتی اجتماعی و جمعی یافته است، اما بخش بزرگی از منافع اقتصادی حاصل از آن همچنان بهصورت خصوصی تصاحب میشود.
داروینیسم اجتماعی: آنگاه که قربانیان نظام حاکم، مقصر شناخته میشوند
یکی از توجیهات ایدئولوژیک نابرابری اجتماعی، داروینیسم اجتماعی است. این دیدگاه، مفاهیمی مانند رقابت و انتخاب طبیعی را از زیستشناسی به مناسبات انسانی و اجتماعی تعمیم میدهد. در چنین نگرشی، موفقیت اقتصادی نشانه برتری فردی تلقی میشود و فقر، بیکاری و سقوط اجتماعی نتیجه ضعف، ناتوانی یا شایستگی کمتر افراد معرفی میگردد. به این ترتیب، مسئلهای اجتماعی و تاریخی در پوشش قوانین طبیعی و تغییرناپذیر ظاهر میشود. اما طبیعت نه شرکت سهامی میشناسد، نه بازار بورس، نه مالکیت خصوصی بر ابزار تولید و نه انحصارات دیجیتال. اینها همگی مناسباتی هستند که در روند تاریخ و در بستر ساختارهای اقتصادی و تصمیمات سیاسی انسانها و به دست انسانها شکل گرفتهاند و بنابراین تغییرپذیرند. از سوی دیگر، انسان موجودی صرفاً رقابتجو نیست. همکاری، همبستگی، همدلی و یاری متقابل نیز بهاندازه رقابت در تکامل و بقای جوامع انسانی نقش داشتهاند. کارکرد ایدئولوژیک داروینیسم اجتماعی آن است که نابرابریهای تاریخی و ساخته دست بشر را طبیعی و اجتنابناپذیر جلوه دهد. هنگامی که فقر صرفاً نتیجه شکست فردی معرفی میشود، ساختارهای اقتصادی و اجتماعیای که فقر را تولید یا بازتولید میکنند، از میدان نقد کنار گذاشته میشوند. البته این انتقاد متوجه نظریه علمی تکامل داروین نیست، بلکه متوجه سوءاستفاده ایدئولوژیک از آن برای توجیه مناسبات قدرت اقتصادی و سیاسی در جامعه انسانی است.
ناامنی اجتماعی، گسترش جریانهای راست افراطی و نظامیگری
تحولات فناورانه تنها اقتصاد را دگرگون نمیکنند، بلکه بر آگاهی اجتماعی و رفتار سیاسی انسانها نیز تأثیر میگذارند. هنگامی که امنیت اقتصادی مردم از میان میرود، امکان پیشرفت اجتماعی کاهش مییابد و نهادهای دموکراتیک قادر به ارائه پاسخهای قانعکننده نیستند، زمینه برای گسترش جنبشهای پوپولیستی و اقتدارگرا فراهم میشود. در چنین شرایطی، مشکلات ساختاری جامعه اغلب ساده سازی شده و به مهاجرت، اختلافات فرهنگی یا دشمنیهای ملی نسبت داده میشوند؛ در حالی که مسئله تمرکز ثروت و قدرت اقتصادی به حاشیه رانده میشود. البته رشد جریانهای راست افراطی را نمیتوان صرفاً با عوامل اقتصادی توضیح داد. نگرشهای فرهنگی، رسانهها، نهادهای سیاسی و تجربههای تاریخی نیز در این روند نقش دارند. به این وضعیت باید رقابت ژئوپلیتیکی قدرتها بر سر منابع طبیعی، بازارها، فناوری و نفوذ راهبردی را نیز افزود. در حالی که بشریت میتواند ظرفیتهای عظیم علمی و اقتصادی خود را برای مبارزه با گرسنگی، بیماری و تخریب محیط زیست به کار گیرد، منابع هنگفتی صرف تسلیحات و درگیریهای نظامی میشود. بر اساس آمار مؤسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم، (SIPRI) ، هزینههای نظامی جهان در سال ۲۰۲۵ به حدود ۲٫۸۸۷ تریلیون دلار آمریکا رسید؛ رقمی که با در نظر گرفتن تورم، ۴۱ درصد بیشتر از ده سال پیش بود.
تضاد موجود در اینجا به روشنی آشکار میگردد که تمدنی که ماشینهایش روزبهروز قادر به حل مسائل پیچیده و پیچیده تر میشوند، هنوز در حل مسالمتآمیز اختلافات سیاسی خود با دشواریهای بنیادین روبهروست.
آینده به عنوان انتخابی اجتماعی و سیاسی
تاریخ انقلابهای بزرگ نشان میدهد که پیدایش نیروهای مولده جدید میتواند نظمهای اجتماعی موجود را دگرگون کند. اما اینکه این تحولات به آزادی بیشتر، رفاه عمومی و برابری اجتماعی بینجامند، به مناسبات مالکیت، ساختارهای سیاسی و مبارزات اجتماعی بستگی دارد. انقلاب صنعتی تولید انبوه مدرن را امکانپذیر ساخت. انقلاب فرانسه اندیشه برابری حقوقی و سیاسی را گسترش داد. انقلاب اکتبر تلاشی تاریخی برای سازماندهی دوباره مناسبات مالکیت اقتصادی در جامعه بود و اینترنت، دانش و ارتباطات را در مقیاسی جهانی در دسترس قرار داد. هیچ یک از این انقلابها نتوانستند تمام وعدههای خود را محقق سازند، اما هر کدام افق تازهای در برابر زندگی جمعی انسانها گشودند. هوش مصنوعی اکنون میتواند زمینهساز تحول تاریخی دیگری باشد: کاهش چشمگیر ساعات کار، همراه با افزایش ثروت و رفاه اجتماعی. اما تحقق چنین امکانی مستلزم بازنگری اساسی در چگونگی توزیع دستاوردهای حاصل از افزایش بهرهوری است. کاهش ساعات کار بدون کاهش درآمد، مشارکت بیشتر کارکنان در منافع حاصل از افزایش بهرهوری، مالیاتستانی متناسب از ثروتهای کلان و سودهای انحصاری، توسعه زیرساختهای دیجیتال عمومی، نظارت دموکراتیک بر سامانههای قدرتمند هوش مصنوعی و دسترسی همگانی به آموزش، از جمله راهکارهای ممکن هستند. البته شیوه تأمین مالی و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این سیاستها باید موضوع بحث عمومی، بررسی کارشناسی و تصمیمگیری دموکراتیک قرار گیرد. بشریت بیش از هر زمان دیگری از امکانات فنی لازم برای غلبه بر گرسنگی، مبارزه با بیماریها، گسترش آموزش عمومی و رهایی انسان از کارهای فرساینده و تحقیرآمیز برخوردار است. اما اینکه این امکانات در خدمت رفاه عمومی قرار گیرند یا به ابزار تازهای برای تمرکز ثروت و قدرت تبدیل شوند، مسئلهای صرفاً فنی نیست، بلکه پیش از هر چیز به ساختارهای اقتصادی، مناسبات اجتماعی و تصمیمات سیاسی بستگی دارد. بنابراین پرسش تعیینکننده قرن بیستویکم این نیست که آیا هوش مصنوعی جای انسان را خواهد گرفت یا نه، بلکه این است که آیا بشریت خواهد توانست جامعهای بسازد که در آن ارزش انسان دیگر عمدتاً بر اساس سودآوری و قابلیت بهرهکشی اقتصادی از او سنجیده نشود؟ زیرا معنای حقیقی پیشرفت آن نیست که انسان را به موجودی زائد و بیمصرف تبدیل کند، بلکه آن است که شرایط زندگی آزادتر، امنتر، مرفهتر و انسانیتری را برای او فراهم سازد. پیشرفت واقعی زمانی تحقق مییابد که انسان نه قربانی دستاوردهای تمدن خویش، بلکه بهرهمند اصلی این دستاوردها باشد.
تلگرام راه توده:
|