|
قطب شمال چگونه به میدان تازه رقابت آمریکا، روسیه و چین بر سر منابع،
مسیرهای تجاری و قدرت نظامی تبدیل می‌شود و چگونه فاجعه اقلیمی خود به
فرصتی برای سودآوری بدل شده است
قطب شمال در حال تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های ژئوپلیتیکی قرن
بیست‌ویکم است. در حالی که یخ‌ها و خاک‌های منجمد
ذوب می‌شوند و اکوسیستم‌های گیاهی و جانوری منطقه تحت فشار فزاینده
قرار می‌گیرند، گرمایش زمین هم‌زمان دسترسی آسان‌تر به منابع طبیعی،
فصل‌های طولانی‌تر کشتیرانی و فضاهای جدید برای عملیات نظامی را فراهم
می‌کند.
در
مرکز این رقابت، آمریکا، روسیه و چین قرار دارند و گرینلند از جایگاهی ویژه
و راهبردی برخوردار است.
در زیر سرزمین‌ها و آب‌های قطب شمال منابع عظیمی نهفته
است. سازمان زمین‌شناسی آمریکا میزان منابع متعارف نفت و گازِ هنوز
کشف‌نشده اما از نظر فنی قابل استخراج در شمال مدار قطبی را حدود ٩٠
میلیارد بشکه نفت، ١۶۶٩
تریلیون متر مکعب گاز طبیعی برآورد کرده است. حدود
۸۴
درصد این منابع در مناطق فراساحلی قرار دارند. این میزان معادل حدود
۱۳
درصد نفت متعارف کشف‌نشده و
۳۰
درصد گاز طبیعی کشف‌نشده جهان است. البته این ارقام برآوردهای زمین‌شناختی
هستند و نه ذخایر اثبات‌شده یا الزاماً اقتصادی و سودآور.
سازمان زمین‌شناسی آمریکا در سال
۲۰۲۵
همچنین برای منطقهٔ غرب گرینلند ـ شرق کانادا به‌طور میانگین
۷٫۸
میلیارد بشکه نفت و
۹۱٫۹
تریلیون متر مکعب گاز طبیعی را به‌عنوان منابع هنوز کشف‌نشده اما از نظر
فنی قابل استخراج برآورد کرد.
اما مسئله مدت‌هاست که دیگر فقط نفت و گاز نیست. قطب شمال دارای ذخایر
نیکل، مس، کبالت، روی، سرب، سنگ‌آهن، طلا، نقره، الماس، گرافیت، تیتانیوم،
وانادیوم، پلاتین و عناصر خاکی کمیاب و همچنین لیتیوم، نیوبیوم، تانتالوم،
تنگستن و مولیبدن است؛ موادی که برای تولید باتری، موتورهای الکتریکی،
تجهیزات الکترونیکی، صنایع هوافضا، فناوری انرژی و صنایع نظامی اهمیت اساسی
دارند.
در این میان گرینلند جایی است که نقطهٔ تلاقی منابع طبیعی، جغرافیا و
راهبرد نظامی است. این جزیره که در چارچوب پادشاهی دانمارک از خودمختاری
گسترده برخوردار است، حق تعیین سرنوشت دارد و در عین حال در موقعیتی
راهبردی میان آمریکای شمالی، اقیانوس اطلس شمالی و اقیانوس منجمد شمالی
قرار گرفته است. به‌ویژه جنوب گرینلند دارای ذخایر مهمی از مواد معدنی
حیاتی است.
آمریکا دهه‌هاست که در این منطقه حضور نظامی دارد. پایگاه فضایی «پیتوفیک»
که پیش‌تر «پایگاه هوایی توله» نام داشت، حدود
۱۲۰۰
کیلومتر در شمال مدار قطبی قرار دارد. سامانه‌های این پایگاه از جمله برای
هشدار زودهنگام موشکی، دفاع موشکی و نظارت فضایی به کار می‌روند. منطقهٔ
قطبی از نظر نظامی اهمیتی اساسی دارد، زیرا کوتاه‌ترین مسیرهای پروازی میان
روسیه و آمریکای شمالی از فراز یا نزدیکی قطب شمال عبور می‌کنند.
روسیه از بزرگ‌ترین مزیت جغرافیایی در منطقه برخوردار است. بخش قابل توجهی
از سواحل قطب شمال متعلق به فدراسیون روسیه است. مسکو در بنادر،
فرودگاه‌ها، ناوگان یخ‌شکن، پروژه‌های انرژی و زیرساخت‌های نظامی
سرمایه‌گذاری می‌کند. راهبرد قطبی روسیه تا سال
۲۰۳۵،
استخراج منابع، تأمین امنیت نظامی و توسعهٔ «مسیر دریایی شمال» را به
یکدیگر پیوند می‌دهد.
کاهش یخ‌های تابستانی می‌تواند این مسیر میان شرق آسیا و شمال اروپا را
برای برخی محموله‌ها بسیار کوتاه‌تر کند. با این حال، سودآوری آن همچنان به
وضعیت یخ‌ها، زیرساخت‌ها، هزینه‌های بیمه، عوارض، خطرات ژئوپلیتیکی و امکان
کشتیرانی فصلی وابسته است.
چین هیچ قلمرویی در قطب شمال ندارد، اما خود را یک «کشور نزدیک به قطب
شمال» می‌نامد. راهبرد قطبی این کشور که در سال
۲۰۱۸
منتشر شد، پژوهش علمی، دسترسی به منابع و کشتیرانی را با طرح «جادهٔ ابریشم
قطبی» پیوند می‌دهد.
روسیه سرزمین، منابع طبیعی، بنادر و دسترسی به مسیر دریایی شمال را در
اختیار دارد و چین سرمایه، ظرفیت صنعتی و بازاری عظیم برای مصرف این منابع
را فراهم می‌کند.
از همین رو، همکاری روسیه و چین در قطب شمال از سوی آمریکا و ناتو با
نگرانی دنبال می‌شود. در ژانویهٔ
۲۰۲۶
فرمانده عالی نیروهای ناتو در اروپا به افزایش گشت‌های مشترک دریایی و
پروازهای دوربرد دو کشور اشاره کرد. بنا بر اعلام گارد ساحلی آمریکا، در
سال
۲۰۲۶
چهار کشتی تحقیقاتی چینی در آب‌های بین‌المللی قطب شمال در نزدیکی آلاسکا
فعالیت می‌کردند.
حرکت ناتو به سوی شمال ناتو نیز هرچه بیشتر به سمت شمال حرکت می‌کند. پس از
عضویت فنلاند و سوئد، هفت کشور از هشت کشور مجاور قطب شمال عضو ناتو هستند
و تنها روسیه خارج از این ائتلاف قرار دارد. در فوریهٔ
۲۰۲۶
ناتو عملیات
«Arctic Sentry»
را آغاز کرد و در ژوئن همان سال استقرار نیروهای زمینی چندملیتی پیشرو در
فنلاند دنبال شد.
تلگرام راه توده:
https://telegram.me/rahetudeh
|
